Auteursrecht en advocaten: het Belgische Hof van Cassatie

Het juridisch kader

Volgens Boek XI van het Wetboek van economisch recht (WER) is een origineel werk auteursrechtelijk beschermd vanaf het moment dat het is gemaakt, zonder registratie. Origineel betekent dat het werk de eigen intellectuele schepping van de auteur is, met vrije en creatieve keuzes. De auteur is de natuurlijke persoon die het werk maakte. De vermogensrechten, bijvoorbeeld om het te reproduceren en mee te delen (art. XI.165 WER), zijn van de auteur tenzij ze zijn overgedragen. Ten aanzien van de auteur worden contracten schriftelijk bewezen en een overdracht of licentie wordt restrictief uitgelegd (art. XI.167, § 1 WER).

Bij advocaten ging het debat altijd over de vraag of hun schrijfwerk wel origineel is. Conclusies, adviezen en overeenkomsten worden gevormd door wetten, rechtspraak, feiten en beroepsplichten. Sommige Belgische rechters vonden dat een advocaat daardoor te weinig ruimte heeft voor creatieve keuzes, en dat advocaten dus normaal niets maken waarop auteursrecht kan rusten. Dat punt was in de praktijk belangrijk, omdat auteursrechtinkomsten vroeger als roerend inkomen tegen een laag tarief werden belast.

Het Hof van Cassatie, 24 maart 2023

In een arrest van 24 maart 2023 (zaak F.21.0052.N) vernietigde het Hof van Cassatie het arrest van het hof van beroep te Gent van 12 maart 2019 en verwees het de zaak naar het hof van beroep te Antwerpen. Het ging om een fiscaal geschil: de fiscus had een vergoeding voor overgedragen auteursrechten niet als roerend inkomen (art. 17, § 1, 5° en art. 37, tweede lid WIB 92) beschouwd, maar als baat (art. 27, 1° WIB 92). Het hof van beroep had aangenomen dat advocaten normaal geen beschermbare werken maken. Het Hof oordeelde dat een advocaat, zoals elke auteur, auteursrechtelijke bescherming kan krijgen voor originele geschriften. Rechtsregels, de feiten van de zaak en de beroepsdeontologie beletten een advocaat op zich niet om vrije en creatieve keuzes te maken in formulering, structuur en de combinatie van argumenten. De beslissing sluit aan bij een eerder arrest van het Hof, dat had aanvaard dat bescherming in beginsel niet is uitgesloten, maar dat er voldoende bewijs van originaliteit moet zijn.

Twee dingen om te onthouden. Eén: het arrest zegt niet dat elke juridische tekst beschermd is. De advocaat moet de originaliteit van het specifieke werk aantonen. Twee: het fiscale effect is beperkt. De zaak werd beslist onder het stelsel van vóór de hervorming van 2023, en commentatoren betwijfelen of dezelfde redenering een advocaat in het hervormde stelsel zou brengen, gelet op de doelstellingen van de hervorming.

Eigendom en gebruik van juridisch werk

Ook als er bescherming is, blijft de vraag wie de tekst mag gebruiken en waarvoor. Een cliënt die erelonen betaalt, krijgt daarmee het auteursrecht niet. De cliënt krijgt minstens het recht om het werk te gebruiken voor het doel waarvoor het werd besteld, en hoever dat daarbuiten gaat, hangt af van de opdracht. Voor advocaten in loondienst gaan rechten op werken die onder een arbeidsovereenkomst zijn gemaakt niet automatisch over op de werkgever, tenzij de overeenkomst dat uitdrukkelijk bepaalt (art. XI.167, § 3 WER).

In de praktijk

Een Brusselse start-up vraagt haar advocatenkantoor om een memorandum over haar model voor datalicenties. Later geeft ze het memorandum aan een tweede adviseur als basis voor een nieuw advies en legt ze het in de data room voor een investeerder. Valt dat binnen de licentie van de cliënt? Dat hangt af van de opdrachtbrief. Staat daarin dat de cliënt het memorandum intern mag gebruiken en voor de transactie mag delen met adviseurs en investeerders, dan heb je het probleem niet.

Een tweede scenario: de verkoop van een vennootschap. De juridische adviezen en due-diligencerapporten van het doelwit staan in de data room. De koper wil er na de closing op kunnen bouwen, maar het doelwit heeft alleen een licentie, geen overdracht. Regel het gebruik van zulke documenten in de koopovereenkomst, of vraag bij de auteur een uitbreiding van de licentie.

Een derde scenario: een advocaat die ook artikelen en opleidingsmateriaal publiceert, vraagt zich af of ze het stelsel van 15% voor die inkomsten kan gebruiken. Het arrest van het Hof van Cassatie beantwoordt alleen de drempelvraag van de bescherming. De voorwaarden van het hervormde stelsel gelden nog altijd, ook de beperkingen over welke categorieën van scheppers in aanmerking komen. Ze vraagt dus best fiscaal advies over haar situatie.

De praktische les voor kantoren en cliënten: zet de omvang van het gebruik op papier. Met onze Document Studio leggen we het gebruik en de overdracht van werkproducten in heldere clausules vast, en ons portefeuilleplatform houdt een register bij van auteursrechtelijke werken en hun status.

Veelgestelde vragen

Komt elk juridisch document in aanmerking voor auteursrecht?

Nee. Routinedocumenten, standaardbrieven en teksten die door voorgeschreven formaten worden bepaald, zijn mogelijk niet origineel genoeg. Een advies op maat of een zorgvuldig opgebouwd memorandum komt sneller in aanmerking.

Is een cliënt eigenaar van het juridisch advies waarvoor hij betaalt?

Niet automatisch. De cliënt mag het minstens gebruiken voor het doel van de opdracht. Ruimer gebruik, zoals delen met derden of herpubliceren, moet je afspreken.

Wat moet een opdrachtbrief zeggen?

Of het kantoor het auteursrecht houdt, wat het doel, het grondgebied en de duur van de licentie van de cliënt zijn, of de cliënt het werk mag delen met andere adviseurs of investeerders, en of sublicentiëring mag.

Kan een advocaat het fiscale auteursrechtregime gebruiken?

Het arrest bevestigt dat bescherming mogelijk is. Of inkomsten in aanmerking komen, hangt af van de actuele voorwaarden van het stelsel, en die moeten per geval worden nagegaan.

Hoe dit samenhangt

Voor de fiscale regels, zie Het Belgische fiscale stelsel voor auteursrechten en onze dienst fiscaal auteursrechtregime. Contractclausules over het gebruik van werkproducten maak je klaar met onze Document Studio.